منصور سيد سجادى
17
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
اين مطالعات به شكل مقالهها و كتابهايى به زبانهاى مختلف اروپايى بهويژه روسى چاپ و منتشر شدهاند . تحقيقات و كارهاى انجام شده توسط دانشمند روسى ، بارتلد ، دربارهء جغرافياى تاريخى ايران در اواخر سدهء گذشته ، هنوز از منابع اصلى و مهم پژوهشگران معاصر بشمار مىرود . همين نكته را مىتوان دربارهء پژوهشهاى دانشمند ديگر روس ؛ يعنى مينورسكى عنوان كرد و به خصوص حواشى و يادداشتهاى اين محقق پركار بر متن كتاب حدود العالم از شاهكارهاى تحقيق در زمينهء جغرافياى تاريخى بشمار مىرود . دانشمند ديگر روس والنتين الكسويچ ژوكوفسكى علاوه بر بررسىها و تحقيقات باستانشناسى ميدانى كه دربارهء شهر مرو انجام داده ، از توجه به نوشتههاى مورخان و جغرافىدانان اسلامى نيز غافل نمانده و با تطبيق نوشتههاى تاريخى با نتايج به دست آمده از بررسىهاى ميدانى موفق به حل برخى از پيچيدگىهاى تاريخى منطقه شده است . به همين ترتيب است بررسىها و تحقيقات دو دانشمند ديگر روس ؛ يعنى خانم جى . آ . پوگاچنكوا و م . ماسون . ذكر نام پژوهشگرانى چون لسترنج ، ريچارد فراى ، يا كوبسفكى ، كوشلنكو و ساريانيدى به خاطر كارهاى دقيقشان در زمينهء جغرافياى تاريخى و باستانشناسى آسياى مركزى و ايران واجب است . بارتولد ، مينورسكى ، لسترنج و در سالهاى اخير ريچارد فراى ، منوچهر ستوده و عبد الحسين زرينكوب را مىتوان جزو پيشاهنگان تحقيقات جغرافياى تاريخى فلات ايران و آسياى مركزى به حساب آورد . * * * كتاب حاضر از يك مقدمهء كوتاه ، يك درآمد ، هفت فصل و يك پيوست تشكيل شده است . فصل اول به بررسى منابع موجود تحقيق دربارهء خراسان و مرو به صورت اخص و آسياى مركزى به صورت اعم مىپردازد . اين بخش از كتاب از سه بخش تشكيل شده است . در بخش اول ، منابع دوران اسلامى كه مسائل و مباحث گوناگون به خصوص جغرافياى تاريخى سرزمينهاى اسلامى را معرفى كردهاند ، مورد بررسى قرار گرفتهاند . اين منابع دوران اسلامى كتابهايى هستند كه به زبان عربى يا زبان فارسى نوشته شده و در آنها به خراسان به صورت يكى از مهمترين ايالات امپراتورى اسلامى و شهر مرو به صورت يكى از شهرهاى مهم خراسان پرداختهاند . قابل ذكر است كه صورت منبع ارائه شده در اين بخش كامل نيست و تنها آن گروه از منابعى كه به صورت مستقيم و غيرمستقيم با مرو مرتبط بودهاند ، بررسى شده . در همين بخش ، بررسىها و تحقيقات انجام شده در ساليان اخير و نوشتههاى محققان معاصر اعم از ايرانى ، اروپائى نيز معرفى شدهاند . بخش دوم اين فصل به تحليل موقعيت مرو و شهرهاى وابسته به آن از نظر جغرافىدانان و